با کودک لجباز و جیغجیغو چه کنیم؟ تکنیک خاموشسازی رفتار بدون تنبیه و فریاد
منو مشاور، انتخابی مطمئن
نویسنده: سحر امینی
فوق لیسانس روانشناسی بالینی از دانشگاه اصفهان و عضو سازمان نظام روانشناسی ایران
دارای پروانه ی رسمی فعالیت از سازمان نظام روانشناسی ایران
درمانگر تخصصی کودک و نوجوان با ۱۰ سال سابقه
فهرست دسترسی سریع:
- پاسخ سریع
- دو باور اشتباه درباره لجبازی
- تعریف علمی لجبازی
- چرا کودک لجبازی میکند؟ (ریشهیابی واقعی، نه شعاری)
- تفاوت لجبازی طبیعی با لجبازی هشداردهنده
- اشتباهات طلایی والدین که لجبازی را تشدید میکند
- تکنیک خاموشسازی رفتاری
- اگر کودک وسط خاموشسازی بدتر جیغ زد، چه کنیم؟
- نقش لحن، بدن و نگاه والد
- سوالات متداول (FAQ)
پاسخ سریع
لجبازی و جیغ زدن کودک، اختلال شخصیتی یا «بد رفتاری» نیست؛ یک رفتار یادگرفته شده است.
اگر کودک شما با جیغ به خواستهاش میرسد، مغز او یاد گرفته که با جیغ میتواند به هدفش برسد و نتیجه جیغ را موفقیت میداند.
خبر خوب این است که با تکنیک خاموش سازی رفتاری، تنظیم هیجان و اصلاح واکنش والدین میتوان این رفتار را بدون تنبیه، بدون داد زدن و بدون آسیب روانی متوقف کرد.
- 🔑 اصل طلایی:
هر رفتاری که تقویت نشود، خاموش می شود.
قبل از اینکه توضیح بدهیم لجبازی چیست، باید دو باور غلط رایج را بشکنیم؛ باورهایی که باعث میشوند والدین ناخواسته آتش لجبازی را شعلهورتر کنند و ناخواسته در تقویت این موضوع و لجبازتر شدن کودک خودشان نقش داشته باشند.
❌ باور اشتباه اول: «بچهام ذاتاً لجبازه»
این خطرناک ترین بر چسبی است که می توانید به کودک خود بزنید.
واقعیت علمی:
هیچ کودکی با ژن لجبازی به دنیا نمی آید
لجبازی یک الگوی رفتاری اکتسابی است
کودک یاد گرفته با مقاومت، جیغ یا قهر به خواسته اش برسد
وقتی میگوییم «بچهام لجبازه»، ناخود آگاه:
از اصلاح رفتار نا امید می شویم
واکنش هایمان تند تر میشود
کودک این هویت را می پذیرد
❌ باور اشتباه دوم: «اگر کوتاه بیام، لوس میشه»
این باور والدین را به جنگ قدرت می کشاند.
تفاوت مهم:
قاطع بودن حتما این نیست که کودک را دعوا کنیم.
محکم بودن هم حتما قرار نیست با فریاد زدن انجام شود
در واقع:
- کودکی که دیده می شود و هیجانش تنظیم می شود، لوس نمی شود؛
امن میشود.
لجبازی و جیغ زدن دقیقاً چیست؟ (تعریف علمی اما ساده)
لجبازی در کودکان یعنی:
- مقاومت هیجانی کودک در برابر خواسته یا محدودیت، بهدلیل ناتوانی در تنظیم احساسات
جیغ زدن هم:
ابزار ارتباطی کودک است
وقتی زبان، مهارت یا آرام سازی ندارد
بهخصوص در سنین:
۲ تا ۴ سال (اوج لجبازی رشدی)
و دوباره حوالی ۶ تا ۸ سال (درگیری قدرت و استقلال)
لجبازی ۲ سالگی (بحران استقلال) با لجبازی ۷ سالگی (قدرتطلبی) فرق دارد.
چرا کودک لجبازی می کند؟ (ریشه یابی واقعی، نه شعاری)
اگر علت را نفهمیم، راهکار ها بی اثر می شوند.
- ناتوانی در بیان احساس
کودک بلد نیست بگوید:
خسته ام
حسادت می کنم
عصبانی ام
پس رفتار جایگزین کلمه می شود.
- تقویت نا خواسته توسط والدین
خیلی وقت ها الگو این است:
کودک جیغ می زند
والد برای ساکت شدن کوتاه میآید
کودک یاد میگیرد: جیغ = برد
- خستگی، گرسنگی، خواب نا کافی
مغز خسته:
کنترل هیجان ندارد
زود منفجر میشود
(خیلی از جیغ ها اصلاً «تربیتی» نیستند؛ فیزیولوژیک اند.)
- جنگ قدرت
وقتی:
دستور زیاد باشد
تهدید زیاد باشد
انتخاب صفر باشد
کودک تنها ابزار قدرتش را رو میکند: مخالفت
تفاوت لجبازی طبیعی با لجبازی هشدار دهنده
همه لجبازی ها قائدتا نگران کننده نیستند و می تواند کامل طبیعی باشند و در اکثر کودکان دیده شوند.
لجبازی طبیعی:
مقطعی
در شرایط خاص
با آرام شدن کودک فروکش می کند
لجبازی هشدار دهنده:
روزانه و شدید
همراه با پرخاشگری
مختل کننده روابط
بی تأثیر از هیچ روشی
در این حالت، ارزیابی تخصصی ضروری است (نه لزوماً دارو).
اشتباهات طلایی والدین که لجبازی را تشدید میکند
❌ ۱. توضیح دادن زیاد وسط بحران
مغز کودک جیغزن:
در حالت بقاست
تحلیل نمی فهمد
❌ ۲. تهدید های توخالی
«دیگه دوستت ندارم» «میدم پلیس بیاد»
اینها:
نا امنی می سازد
اعتماد را می کشد
رفتار را بدتر می کند
❌ ۳. تسلیم شدن بعد از جیغ
این بدترین حالت ممکن است که پیشنهاد میشه به هیچ وجه انجام ندید زیرا لجبازی کودک را به شدت بدتر می کند.
تکنیک خاموش سازی رفتاری (گام به گام و عملی)
خاموش سازی رفتاری (Extinction) یک روش علمی برای کاهش رفتار های منفی کودک است. هدف آن نادیده گرفتن رفتار منفی و تقویت رفتار مثبت است.
گامهای عملی:
- شناسایی رفتار منفی:
جیغ زدن، داد زدن، قاپیدن وسایل یا مقاومت در برابر قوانین.
- عدم واکنش مستقیم:
نگاه کردن با عصبانیت یا تهدید کودک را تحریک میکند.
به جای آن، آرام و بیتفاوت بمانید.
- تقویت رفتار مثبت:
وقتی کودک آرام شد یا همکاری کرد، فوراً تشویق کنید.
مثال: «آفرین که آرام شدی و به من گوش دادی!»
- ثبات در اجرای تکنیک:
هر بار همان واکنش، بدون تغییر یا استثناء، باید تکرار شود.
- پیشبینی زمان:
در ابتدا ممکن است شدت رفتار افزایش یابد (Burst اولیه). نگران نباشید، طبیعی است.
6.جیغ زدن در فروشگاه:
در ابتدا مسئله برای کودک توضیح داده و روشن شود در صورت جیغ زدن های مکرر فروشگاه را به همراه کودک ترک کرده تا متوجه رفتار غلط خود شود
اگر کودک وسط خاموشسازی بدتر جیغ زد، چه کنیم؟
- عدم واکنش احساسی:
هرگونه داد زدن یا واکنش شدید، اثر تکنیک را از بین میبرد.
- حفظ فاصله و امنیت:
کودک را در محیط امن قرار دهید، اما با محدود کردن تحرک او را سرکوب نکنید.
- زمانبندی کوتاه:
اگر جیغ ادامه داشت، ۱–۲ دقیقه فاصله (Time-out کوتاه) بدون تحقیر کافی است.
- آرامش والدین:
نفس عمیق، نگاه آرام و صدای نرم والد باعث کاهش شدت رفتار میشود.
نقش لحن، بدن و نگاه والد
رفتار والدین بخش مهمی از موفقیت خاموشسازی است:
لحن: صدا باید آرام، یکنواخت و بدون تهدید باشد.
حرکات بدن: صاف و آرام بایستید، بدون تکان شدید یا اشاره تهدیدآمیز.
نگاه: تماس چشمی مستقیم فقط در زمان تشویق رفتار مثبت، نه هنگام جیغ زدن.
پیام غیرکلامی: ثابت و قابل پیشبینی باشد تا کودک احساس امنیت کند.
جمعبندی
کودک لجباز و جیغجیغو یک چالش طبیعی اما قابل مدیریت است.
کلید موفقیت: آرامش والدین، ثبات قوانین و تقویت رفتار مثبت.
تکنیک خاموشسازی رفتاری، همراه با تشویق هدفمند و روتین منظم، رفتار منفی را به حداقل میرساند.
همکاری والد و مدرسه، تمرینهای خانگی و استفاده از بازیهای تعاملی، روند اصلاح رفتار را تسریع میکند.
.آیا خاموشسازی باعث آسیب روانی به کودک میشود؟
خیر، اگر با احترام و آرامش اجرا شود. تمرکز روی رفتار مثبت و ایجاد امنیت روانی است.
چه مدت طول میکشد تا نتیجه دیده شود؟
معمولاً ۱–۲ هفته، اما بسته به شدت رفتار و تکرار، ممکن است چند هفته طول بکشد.
اگر کودک واکنش شدید نشان داد، چه کنیم؟
با رعایت نکات بالا، نادیده گرفتن ادامه دهید و بعد از آرام شدن، رفتار مثبت را تشویق کنید.
آیا همه کودکان به یک روش پاسخ میدهند؟
نه، برخی نیاز به تمرین بیشتر دارند یا ترکیب تکنیک با بازیدرمانی بهتر نتیجه میدهد.
آیا میتوان تکنیک را در جمع اجرا کرد؟
تا حد امکان بهتر است در محیط امن و خصوصی اجرا شود. اما والدین میتوانند اصول آن را با آرامش در جمع نیز رعایت کنند
منو مشاور، انتخابی مطمئن