تیک عصبی در کودکان(پلک زدن و شانه بالا انداختن)؛ گذرا یا خطرناک؟
منو مشاور، انتخابی مطمئن
با نظارت: سحر امینی
فوق لیسانس روانشناسی بالینی از دانشگاه اصفهان و عضو سازمان نظام روانشناسی ایران
دارای پروانه ی رسمی فعالیت از سازمان نظام روانشناسی ایران
درمانگر تخصصی کودک و نوجوان با ۱۰ سال سابقه
پاسخ سریع
بله، بیشتر تیک های عصبی کودکان بیخطر و گذرا هستند و معمولاً بهدلیل استرس، فشار روانی یا تحریک بیش از حد مغز (مثل موبایل و تلویزیون) ایجاد میشوند.
اما اگر تیک بیش از ۶ ماه ادامه پیدا کند، شدید تر شود یا به تیک صوتی اضافه شود، نیاز به ارزیابی تخصصی دارد.
در بسیاری از موارد، درمان بدون دارو، با اصلاح سبک زندگی و کاهش استرس، کاملاً مؤثر است.
قبل از هر تعریفی، این دو باور غلط را کنار بگذارید
باور غلط اول: «تیک یعنی بچه ام مریض عصبی یا روانی است»
این یکی از مخرب ترین باورهاست.
تیک عصبی نشانه ضعف شخصیت، مشکل روانی شدید یا اختلال خطرناک نیست.
اکثر کودکان دارای تیک:
هوش طبیعی یا حتی بالا دارند،احساساتشان را خوب درک میکنند و فقط در کنترل برخی حرکات یا صدا ها مشکل موقتی دارند
برچسب زدن، تیک را تشدید میکند نه درمان.
باور غلط دوم: «اگر تیک را نادیده بگیریم، خودش بدتر می شود»
برعکس در بسیاری از کودکان ،توجه بیش از حد،تذکر مداوم،دعوا یا خجالت دادن کودک باعث می شود تیک شدید تر و ماندگار تر شود.
نادیده گرفتنِ آگاهانه + کاهش فشار روانی، یکی از اصول درمان است.
تیک عصبی دقیقاً چیست؟
تیک عصبی به حرکات یا صداهای ناگهانی، تکرار شونده و غیر ارادی گفته میشود که کودک میداند در حال انجام آن است اما نمی تواند به راحتی جلویش را بگیرد.
ویژگی های مهم تیک:
1-ناگهانی است
2-تکرار میشود
3-هدف خاصی ندارد
4-با استرس شدید تر می شود
5-هنگام خواب معمولاً از بین میرود
نکته مهم:
کودک «عمدی» این کار را نمی کند. مغز او در لحظه، پیام اضافی میفرستد.
انواع تیک عصبی در کودکان
تیک حرکتی (Motor Tics)
شایع ترین نوع تیک که والدین متوجه آن میشوند:
1-پلک زدن مکرر
2-بالا انداختن شانه
3-تکان دادن سر
4-جمع کردن صورت
5-بازی با انگشتان یا لب
این تیک ها معمولاً اولین نشانه ها هستند.
تیک صوتی (Vocal Tics)
خیلی از والدین فکر میکنند این ها آلرژی یا عادت بد است:
1-صاف کردن گلو
2-سرفه های بیدلیل
3-خرخر کردن
4-صدا درآوردن با بینی
🔴 نکته مهم:
تیک صوتی اگر طولانی شود، والدین را به اشتباه به سمت آسم و آلرژی میبرد، در حالی که منشأ عصبی دارد.
چرا تیک عصبی شروع میشود؟ (علت های واقعی)
استرس و فشار روانی (مهم ترین عامل)
شایع ترین محرک تیک:
دعوای والدین
ترس ناگهانی
فشار مدرسه
تولد خواهر یا برادر
تغییر محیط (مهد، مدرسه، مهاجرت)
بدن کودک، استرس را با حرکت یا صدا تخلیه میکند.
موبایل، تبلت و تلویزیون (عامل پنهان اما قوی)
این سؤال پرتکرار مادران است:
«گوشی رو که ازش گرفتم، تیکش کمتر شد. تصادفه؟»
نه، تصادف نیست.
نور آبی + هیجان بالا دوپامین را بیش از حد تحریک میکند و مغز کودک را در حالت آماده باش نگه می دارد و کنترل حرکات را سخت تر می کند در نتیجه تیک تشدید میشود.
خستگی و کم خوابی
کمبود خواب آستانه تحمل مغز را پایین میآورد و تیک را شدید تر و مکرر تر می کند
کودکان با تیک، بیش از بقیه به خواب منظم نیاز دارند.
زمینه ژنتیکی (نه به معنای حتمی)
در برخی خانواده ها سابقه تیک،وسواس و اضطراب دیده می شود، اما این به معنی سرنوشت قطعی کودک نیست.
آنچه والدین باید درباره تیک عصبی بدانند (نکات حیاتی قبل از درمان)
تفاوت تیک ساده با سندرم تورت (ترسی که اغلب بیدلیل است)
یکی از شایع ترین نگرانیهایی که والدین در فروم ها و مطب ها مطرح میکنند این است: «نکنه تیک بچهام تبدیل به سندرم تورت بشه؟»
واقعیت علمی این است که بیش از ۹۰٪ تیکهای کودکی، تیک ساده و گذرا هستند و هیچوقت به سندرم تورت تبدیل نمیشوند.
تیک ساده چیست؟
حرکات یا صداهای کوتاه و تکرارشونده مثل پلک زدن، بالا انداختن شانه، جمع کردن بینی، صاف کردن گلو معمولاً در سنین ۴ تا ۱۰ سال شروع میشود اغلب با استرس، خستگی یا هیجان بیشتر میشود در بسیاری از کودکان طی ماهها یا یکی دو سال خودبهخود کاهش مییابد
سندرم تورت چیست؟
1-وجود هم زمان تیک حرکتی + تیک صوتی
2-تداوم بیش از یک سال
3-شدت بالا و اختلال در عملکرد روزمره
4-شیوع بسیار پایین تر نسبت به تیک ساده
نکته مهم برای والدین:
دیدن یک تیک حرکتی بههیچوجه به معنی تورت نیست. ترس زود هنگام، معمولاً آسیب زننده تر از خود تیک است.
نقش تغذیه، منیزیم و بحث سردی/گرمی (واقعیت علمی چیست؟)
والدین زیاد میپرسند: «شربت منیزیم بدم؟» «شکلات باعث تیک میشه؟» «سردی و گرمی غذا تأثیر داره؟»
بیایید شفاف و علمی پاسخ بدهیم.
مواد غذایی که می توانند تیک را تشدید کنند:
کاکائو و شکلات
نوشابه و نوشیدنی های کافئین دار
رنگ های مصنوعی و تنقلات صنعتی
شکر زیاد
این مواد باعث تحریک سیستم عصبی و افزایش فعالیت های غیر ارادی می شوند.
مواد غذایی کمک کننده:
1-منابع منیزیم طبیعی: موز، بادام، کنجد، سبزیجات سبز
2-منابع ویتامین B
3-وعده های غذایی منظم و متعادل
📌 درباره «سردی و گرمی»: در طب سنتی شواهد علمی قوی وجود ندارد، اما واقعیت عملی این است غذاهای محرک (تند، شکلات، فستفود) می توانند علائم را بدتر کنند
رژیم ساده، سبک و منظم معمولاً به کاهش تیک کمک میکند
⚠️ هشدار مهم:
هیچ مکمل یا شربت گیاهی بهتنهایی درمان قطعی تیک عصبی نیست. مصرف خود سرانه مکملها می تواند خطرناک باشد.
درمان تیک عصبی بدون دارو (آنچه واقعاً مؤثر است)
خبر خوب برای والدین نگران این است که: در اغلب کودکان، تیک عصبی بدون دارو قابل کنترل و حتی قابل رفع است.
روش های مؤثر و علمی شامل:
1-کاهش استرس کودک (در خانه و مدرسه)
2-آموزش والدین برای واکنش درست
3-بازی درمانی و رفتار درمانی
4-تنظیم خواب و کاهش محرک های عصبی
5-مدیریت مصرف موبایل و تلویزیون
دارو فقط در موارد شدید،طولانی مدت،همراه با اختلال عملکرد جدی و فقط توسط متخصص توصیه میشود.
کار هایی که والدین نباید انجام دهند
بسیاری از تیکها نه بهخاطر خود کودک، بلکه بهخاطر واکنش اطرافیان تشدید میشوند.
کارهایی که نباید بکنید:
تذکر مداوم: «نکن»، «بس کن»، «پلکت رو جمع نکن»
مسخره کردن یا تقلید تیک
تهدید یا تنبیه
چک کردن وسواسی جلوی آینه
بردن کودک پیش چندین درمانگر مختلف هم زمان
رفتار درست:
بی توجهی هدفمند
حفظ آرامش
عادیسازی فضا
تمرکز روی نقاط قوت کودک
جمله طلایی برای والدین:
کودک تیک را عمداً انجام نمی دهد؛ مغزش در حال تخلیه تنش است.
تمرینهای خانگی مؤثر برای کاهش تیک عصبی کودکان
(چیزی که والد واقعاً میپرسد: «الان من تو خونه چی کار کنم؟»)
خبر خوب:
در بسیاری از کودکان، تیک عصبی با تمرینهای ساده و مداوم خانگی بهطور چشمگیری کاهش پیدا میکند، بدون دارو.
تمرین ۱: تمرین «آرامسازی عضلانی بازیگونه»
(مناسب تیک پلک زدن، شانه بالا انداختن، صورت)
روش اجرا:
از کودک بخواهید عضلات بدنش را مثل «ربات» ۵ ثانیه سفت کند بعد بگویید: «حالا شُل شو مثل عروسک پارچهای»
این چرخه را ۵ تا ۷ بار تکرار کنید
🎯 چرا مؤثر است؟
تیکها اغلب بهدلیل تنش عضلانی و اضطراب پنهان ایجاد میشوند. این تمرین به مغز یاد میدهد عضله را رها کند.
🔑 نکته طلایی برای والدین:
اگر کودک همکاری نکرد، اصرار نکنید. تمرین را در قالب بازی یا مسابقه انجام دهید.
تمرین ۲: تمرین تنفس شکمی (ضدتیک قوی)
(مناسب تیکهای تشدیدشونده با استرس)
روش اجرا:
کودک دستش را روی شکم بگذارد دم عمیق از بینی (شکم بالا بیاید) بازدم آرام از دهان (شکم پایین برود)
۵ دقیقه، روزی ۲ بار
🎯 چرا مؤثر است؟
تنفس شکمی، سیستم عصبی پاراسمپاتیک را فعال میکند و فرمان «آرام باش» به مغز میدهد.
تمرین ۳: تمرین «تاخیر در تیک» (Habit Reversal)
(فنی، علمی، بسیار مؤثر)
روش سادهشده برای خانه:
وقتی کودک احساس میکند تیک میخواهد بیاید، بهجای انجام تیک، یک حرکت جایگزین انجام دهد
مثلاً برای تیک پلک بستن آرام چشمها و برای شانه کشیدن آرام شانه به پایین
🎯 هدف:
افزایش آگاهی کودک از بدن خودش و کاهش خودکار تیکها.
⚠️ هشدار مهم:
این تمرین نباید با سرزنش یا تذکر مداوم همراه شود.
موبایل، تبلت و تلویزیون؛ دشمن پنهان تیک عصبی؟
این یکی از داغترین سوالات فرومهاست:
- «گوشی رو گرفتم، تیکش کمتر شد… تصادفه؟»
پاسخ علمی کوتاه:
تصادفی نیست.
چرا موبایل تیک را تشدید میکند؟
نور آبی باعث تحریک مغز میشود
بازیهای سریع باعث افزایش دوپامین میشود
محتوای هیجانی باعث بالا رفتن تنش عصبی میشود
📌 نتیجه:
در کودک مستعد، تیک بیشتر و شدیدتر میشود.
راهکار عملی (نه افراطی):
حذف کامل انجام نشود و به جای آن محدودسازی هوشمند صورت بگیرد
حداکثر ۳۰–۴۵ دقیقه در روز بدون موبایل قبل خواب،فاصله مناسب از چشم و جایگزین با بازی فیزیکی و تمرینهای بالا
چه زمانی به متخصص مراجعه کنیم؟
تشخیص تفاوت بین تیک گذرا و تیک مزمن و سندرم تورت کار سرچ گوگل و تجربه نینیسایت نیست؛ کار متخصص است. اگر احساس میکنید که کودک شما از این موضوع رنج میبرد حتما به متخصص مراجعه کنید
پرسشهای پرتکرار والدین (FAQ)
آیا تیک عصبی خودبهخود خوب میشود؟
در بسیاری از کودکان، بله.
اما اگر:
بیش از ۶ ماه طول بکشد
شدت بگیرد
باعث تمسخر یا افت اعتمادبهنفس شود
➡️ مداخله ضروری است.
آیا تیک عصبی به اوتیسم یا بیشفعالی ربط دارد؟
ممکن است همراهی داشته باشد، اما:
هر تیکی = ADHD یا اوتیسم نیست
تشخیص افتراقی فقط با ارزیابی تخصصی ممکن است
آیا دارو لازم میشود؟
در اکثر تیکهای ساده: ❌ نه
دارو فقط در موارد:
شدید
مقاوم
همراه تورت
آن هم بهعنوان آخرین انتخاب استفاده میشود.
منو مشاور، انتخابی مطمئن